Jest to czas, w którym pojawiła się ceramika, jednak wykonywana przede wszystkim ręcznie, jeszcze bez koła garncarskiego. Megality to kolejne, bardzo charakterystyczne dla neolitu zjawisko. Megalitami nazywamy budowle i obiekty, które zostały wykonane z ogromnych bloków i głazów skalnych. Istnieje duża różnorodność tych obiektów, jednak najbardziej charakterystyczne to:

• kurhany (grobowa budowla podziemna),
• dolmeny (grobowce megalityczne składające się z jednej komory),
• menhiry (wolnostojące głazy umieszczane pionowo, czasem tworzyły całe kompleksy),
• kromlechy (megalityczne budowle utrzymywane w kolistym kształcie),
• cykolity (kamienne kręgi, które były budowane z pojedynczych głazów).

Upowszechnianie wszelkiego rodzaju naczyń ceramicznych wiązało się z niejaką rewolucją neolityczną. Ludy pierwotne zaczęły udomowianie i hodowanie zwierząt a także uprawę roślin, co przyczyniło się do rozwoju osadnictwa. Domy budowano głównie z suszonej gliny. Na sztukę w tym czasie (po 9 500 r. p.n.e.) składały się prawie wyłącznie idole, figurki przedstawiające uproszczone sylwetki kobiece. Od 8 200 r. p.n.e. idole mają coraz bardziej podkreślone twarze i genitalia. Z tego czasu pochodzi dwumetrowa postać mężczyzny, najstarszy zachowany posąg odnaleziony w osiedlu Balıklıgöl.

W miejscowościach takich jak Gobekli Tepe, Nevali Cori, Hačilar i Çayönü Tepesi, położonych na terenie dzisiejszej Turcji, odnaleziono zabytki świadczące o powstaniu pierwszych kamiennych świątyni już w neolicie. W Nevali Cori zachował się wykonany w glinie relief, przedstawiający najprawdopodobniej uczestników rytuału ofiarnego. Na Peloponezie znajduje się jedno z bardziej ciekawych stanowisk neolitycznych. To jaskinia Franchthi, która była siedzibą jednego z ludów myśliwskich. Z tego miejsca zachowały się między innymi ceramiczne naczynia oraz figurki.

Najsłynniejszym obiektem pochodzącym z okresu neolitu jest oczywiście, wzniesione około 2600-2000 r. p.n.e. Stonehenge. Jest to wspaniały przykład monumentalnej architektury tego okresu. Największy blok skalny ma 7 metrów długości i waży 50 ton. Olbrzymi krąg został skorelowany ze światłem słonecznym w czasie przesilenia letniego, stąd przypuszczenia, iż mógł on służyć właśnie obrzędom odprawianym podczas kultu solarnego. Etapem przejściowym, kończącym epokę kamienną, a rozpoczynającą epokę brązu był nazywany przez paleontologów eneolit, czyli epoka miedzi.

Na pewno można datować początek na III wiek naszej ery. Wtedy to ludy będące potomkami starożytnych Egipcjan pod wpływem sztuki hellenistycznej i rzymskiej, która napływała do Aleksandrii, jednego z najważniejszych ośrodków kulturalnych ówczesnego świata, wytworzyli własny, unikatowy sposób tworzenia dzieł sztuki.

W związku z ogromną odległością czasową najlepiej i najliczniej zachowały się przejawy architektury i rzeźby. Do perełek z tych dziedzin należą stele nagrobne, które datuje się nawet na 268 rok naszej ery. Cechuje je ukazanie profilu ciała postaci z jednoczesnym ustawieniem twarzy en face. Jest to niewątpliwie cecha wyróżniająca je spośród innych ruchów artystycznych tamtych czasów. Do innych, architektonicznych, elementów wyróżniających sztukę koptyjską można zaliczyć kapitele i fryzy ozdobione bardzo zdobnym, niemal ażurowym reliefem. Przedstawiały one głównie sceny mitologiczne i religijne. Wciąż można znaleźć pośród nich tematykę pogańską, ale dominuje już chrześcijaństwo. Często pojawia się też krzyż egipski – ankh. Inną cechą charakterystyczną – tak rzeźby, jak i architektury – jest rezygnacja z twardych materiałów na rzecz piaskowca i wapienia. Świątynnie budowane w stylu koptyjskim łączą ze sobą wygląd klasztoru i świątyń egipskich (np. mur o pochylonych ścianach).

Malarstwo koptyjskie ograniczało się jedynie do ikon i malowideł naściennych. Te ostatnie można zaobserwować w licznych jaskiniach przerabianych na świątynnie. Przedstawiały głównie sceny z Nowego Testamentu, ale utrzymane są w stylistyce antycznej Grecji. Ikony zaś, które były niezwykle ważne w koptyjskiej sztuce, wywodzą się z portretów mumiowych. Symbolika wielu wciąż pozostaje nieznana, ale wiadomo, że różnią się znacznie od ikon bizantyjskich.

Kres sztuki koptyjskiej według wielu badaczy następuje w IX wieku, gdy państwo zostaje podbite przez Arabów. Zaczynają dominować wpływy syryjskie, a później także muzułmańskie, przez co sztuka traci swój unikatowy charakter. Dzisiaj jest ona niezwykle trudna do zbadania ze względu na małą ilość zachowanych dzieł. Jednak te, które udało się znaleźć ukazują ją jako niezwykłą i bardzo charakterystyczną.

Sztuka bizynatyjska pozostawała ona pod silnym wpływem sztuki starożytnej Grecji, jednak miała także swoje, charakterystyczne elementy. Rozwój sztuki tamtego czasu był ściśle związany z dziejami państwa, tak więc wyróżniamy, co najmniej, trzy okresy – wczesno-, średnio- i późnobizantyjski.

Sztuka bizantyjska dzieli się na:

Architektura – mamy tu do czynienia przeważnie z budowlami sakralnymi. Początkowo naśladującymi sztukę wczesnochrześcijańską, później zmodyfikowaną przez wykorzystanie planu centralnego w budowie świątyni (jak, najsłynniejsza budowla tego czasu – Hagia Sophia). Wyróżnia się też nowy sposób budowania kopuły z tzw. „żaglami” i oknami na jej powierzchni, co znacząco optycznie ją „odciążało”. Dopiero później pojawił sie najbardziej popularny w sztuce bizantyjskiej plan kościoła – plan krzyża grackiego wpisanego w kwadrat. Do tego pięć kopuł i trzy absydy – to znak rozpoznawczy sztuki z tego regionu.

Rzeźba – najbardziej osobliwy jest brak rozwoju rzeźby wolnostojącej. Za to doskonale rozwija się rzeźba towarzysząca architekturze, a także rzemiosło artystyczne. Także tutaj dominuje przeznaczenie sakralne (kielichy, krzyże, relikwiarze czy oprawy ksiąg).

Malarstwo – Ciekawą sytuację możemy zaobserwować przyglądając się bizantyjskiemu malarstwu. Mamy tu bowiem do czynienia z okresem ikonoklazmu – zakazu wykonywania i czczenia świętych obrazów, a nawet niszczenia już powstałych. Przez to malarstwo było nakierowane na władców ziemskich (najsłynniejszym przykładem są mozaiki przedstawiające cesarza Justyniana i jego żonę Teodorę z towarzyszącym im orszakiem). Dominowało malarstwo ścienne i mozaikowe, z bardzo dokładnie oddanymi rysami twarzy, ale schematycznymi ciałami. Także ikony, mimo obarczenia restrykcyjnymi przepisami, powstawały i stały się znakiem rozpoznawczym sztuki bizantyjskiej (to stąd zaczerpnęła je, chociażby, Ruś). Bogate w złoto, symbolizujące wieczność, malowane na tablicach przedstawiały wizerunki świętych. Ikony miały zazwyczaj kompozycję centralną i statyczną, wszelkie gesty były oszczędne i dostojne.

Sztuka bizantyjska miała wpływ nie tylko na, wymienioną wcześniej Ruś (co zaowocowało także wpływem, chociaż małym, na sztukę polską), ale także na Bałkany czy półwysep apeniński.

Miejsce, jakim była Mezopotamia rozwinęło się wiele kultur i starożytnych cywilizacji. Powstały tu takie państwa jak:

• Babilonia,
• Asyria,
• Akad,
• Sumer.

Początkowo znano je tylko z przekazów starożytnych Greków. Pierwsze (amatorskie) badania tego terenu miały miejsce w XIX wieku. Poznawanie długich dziejów Mezopotamii rozpoczęło się od znalezienia, a następnie odczytania glinianych tabliczek, na których widniało pismo klinowe.

Sztukę starożytnej Mezopotamii reprezentują:

1. Sztuka asyryjska, którą można podziwiać np. w zbiorach Muzeum Brytyjskiego w Londynie – relief „Odpoczynek” czy w paryskim Luwrze – Lamassu z bramy pałacu Sargona II. Składały się na nią głównie:

• reliefy wykonane w kości słoniowej o tematyce wojennej, religijnej, dworskiej lub ze scenami z polowań;
• drobne przedmioty z barwionej, podobnej do szkła masy;
• architektura ze stosowanymi ortostatami, kamiennymi reliefami i portalami, w których umieszczano strażników bramy, czyli lamassu (skrzydlate byki o ludzkich, brodatych twarzach).

2. Sztuka babilońska, której przykłady znajdują się m.in. w paryskim Luwrze – Stela z Kodeksem Hammurabiego i Kudurru XI w. p.n.e. oraz w berlińskim Muzeum Pergamońskim – prawdziwa Brama Iszta. Charakteryzowała się przede wszystkim:

• malowidłami ściennymi o żywej kolorystyce, wykonanymi na gipsowej wyprawie przy użyciu farb wodnych, których tematyka obejmowała sceny batalistyczne, obrazki z życia czy ceremonie religijne;
• posągami i płaskorzeźbami przedstawiającymi bogów oraz ludzi wykonujących codzienne czynności;
• „kudurru”– stelami granicznymi; fryzami z wypalanej cegły przedstawiających wizerunki zwierząt i stylizowane rośliny.

3. Sztuka sumeryjska i akadyjska – jej fragmenty można zobaczyć w paryskim Luwrze – np. Posążek Gudei, władcy Lagasz i fragment Steli Naram-Sina. Dziełami tworzonymi wówczas były:

• ręcznie lepione naczynia i figurki z gliny zdobione motywami geometrycznymi oraz figuralnymi (na dnie naczyń malowano rozety). Postać człowieka (najczęściej władcy) miała mocno wydłużony kształt, głowa przypominała łeb węża, zaś nogi były symbolicznie zaznaczone. Sylwetki ukazywano w sztywnych pozach oraz frontalnie (głowy z profilu). Sztuka akadyjska mocno dążyła do naturalizmu.

Sztuka Mezopotamii składająca się głównie z monumentalnej architektury służyła tylko królowi i świątyniom. Pozycja artystów była anonimowa. Powstał wówczas pierwszy styl świata – styl blokowy. Wiszące ogrody Babilonu, złożone z tarasów i piramid do dziś uważa się za jeden z siedmiu cudów świata.

Sztuka starożytnego Egiptu dzieli się na:

1. Rzeźbę i architekturę, którą można podziwiać m.in.:

• w Luksorze (posąg Ramzesa II),
• w Karnaku (sala hypostylowa, egipski obelisk),
• w Menkaure (Wielki Sfinks i piramida),
• w Abu Simbel (świątynia Ramzesa II).

Architektura i rzeźba starożytnego Egiptu pełniły funkcję służebną wobec religii i władcy. W egipskiej architekturze dominowały miejscowe surowce, czyli cegła mułowa i maty tkane z papirusu (budownictwo mieszkalne) oraz piaskowiec, alabaster, wapień, bazalt i granit (budownictwo monumentalne). Odnalezione w grobach ozdoby, naczynia i narzędzia pokryte malowidłami, płaskorzeźbami dostarczają informacji o ówczesnym życiu Egipcjan. W schyłkowym okresie starożytnego Egiptu na ceramice ukazywano coraz bardziej naturalistyczne wyobrażenia flory, fauny i ludzi. Pojawiły się na niej także symbole deitystyczne. Najistotniejszym elementem wyposażenia grobowców były pokryte hieroglifami posągi, figurki „uszebti” (opiekunowie, pomocnicy zmarłego w zaświatach).

2. Malarstwo, którego przykładami są: „Gęsi z Meidum” oraz Ozyrys i Horus z grobowca w Dolinie Królów. Stanowiło ono rodzaj specyficznego „pisma”. Dzięki ukazanym za pomocą koloru symbolicznym postaciom i zdarzeniom wyczarowywano świat, w którym zmarły Egipcjanin miał zaistnieć w otoczeniu bogów. Malowidła pokrywały sufity, ściany grobowców i świątyń. W domach stosowano je dla magicznej ochrony. Malarstwo egipskie nanoszono na materiał, z którego wzniesiono budowlę (drewno, kamień, cegła). Szkic nanoszono czerwoną linią, następnie kontury zaznaczano mocną, czarną linią, zaś powstałe pola wypełniano kolorem. Narzędziem do malowania był pędzelek z rozgniecionej  trzciny.

Początkowo w płaskorzeźbie i malarstwie postać przedstawiano zgodnie z zasadami: głowa i kończyny z profilu, barki oraz oko en face (frontalnie), zaś biodra w ujęciu ¾. Królowie przedstawiani byli w pozycji siedzącej lub kroczącej, jako osoby młode i o najwyższym wzroście. Następnie można było zaobserwować inny typ przedstawiania władcy- ukazujący jego smutny, zadumany wizerunek. Sposób przedstawiania postaci na rzeźbach również uległ zmianie – ukazywano je w tzw. kontrapoście. Artyści skłaniali się ku naturalizmowi. Pod koniec tego okresu twarze postaci nabrały ostrzejszych rysów o wyraźnie zaznaczonych bruzdach oraz lekko spłaszczonych nosach.

Do najważniejszych zabytków starożytnego Egiptu należą:

• piramidy: Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa,
• Wielki Sfinks,
• popiersie królowej Nefretete,
• maska pośmiertna Tutanchamona.

Początkowo nasi praprzodkowie mieszkali w jaskiniach, stąd też wzięły się ich akty twórcze w postaci malarstwa naskalnego. Potem jaskinie zamieniono na osady i zajęto się m.in. wytwarzaniem pierwszej ceramiki.

Sztukę mezolitu można podzielić na:

1. Malowidła skalne
2. Zdobnictwo ceramiczne

Malowidła skalne

Już w paleolicie pojawiły się pierwsze rysunki na skałach. Wówczas stosowano rytą technikę zdobienia jaskiń, zaś w mezolicie zaczęto używać już farb w postaci naturalnych barwników, np. ochry (żółć), tlenków manganu (czerń i ciemny brąz), kaolinu (biel) oraz węgla drzewnego (czerń). Jako narzędzi używano dmuchawek i własnych palców. Rysunek ryto w skale, zaś jego kontur wypełniano farbą. Potem – także i wnętrze wypełniano farbami w postaci dwóch lub kilku tonów barwnych (dawało to wrażenie bryłowatości malowanego zwierzęcia – np. w Altamirze). Środkami artystycznymi była kreska i linia, a także plamy barwne. Sylwetki zwierząt malowano w prosty sposób (często z profilu), z czasem dążąc do coraz większego realizmu oraz szczegółowości.

Sztuka naskalna znajduje się przede wszystkim w jaskiniach we Francji (Pireneje) i Hiszpanii (Góry Kantabryjskie). Najstarsze malowidła skalne związane są z przedstawieniami zoomorficznymi (ukazywano głównie zwierzęta). Pokrywają stropy lub ściany jaskiń. Posiadały one dwie funkcje:

• estetyczną – „ozdobną”,
• dydaktyczną (nauka dla młodych łowców).

Były także związane z religią (kultem) oraz magią. Wiele z tych malowideł charakteryzuje się niezbyt jasną kompozycją, dlatego też nie można ogarnąć wzrokiem całości tych dzieł namalowanych na długim korytarzu jaskini.

Jednym z najstarszych skalnych malowideł jest to w jaskini Lescaux. Liczy ono ok. 15.000 lat.

Ceramika

Sztuka mezolitu pojawiła się także na naczyniach ceramicznych. Przy ich zdobieniu dominowała tematyka rolnicza, społeczna oraz związana z władzą.

Na ziemiach polskich również pojawiła się kultura ceramiki (wstęgowej). Miało to miejsce ok. 5 000 r. p.n.e.

Ponadto artefaktami z tamtego okresu były: harpuny z rogu renifera czy kości, zdobione geometrycznymi motywami (np. znalezione na Pojezierzu Mazurskim); kamienie pokryte schematycznym ornamentem (np. Mas d’Azil we Francji); wyroby zoomorficznej plastyki bursztynowej; rzeźbione kościane berła.

Sztuka paleolitu osiągnęła swój szczyt ok. 40 000 r. p.n.e. Z tego okresu pochodzą kamienne figurki z wizerunkiem kobiety, którą zwykło się nazywać „Venus” bądź też „Paleolitycznymi Wenus” (m.in. „Venus z Willendorf”, „Venus z Dolní Věstonice” czy „Venus Tan-Tan”). Te niewieście postaci były nagie, otyłe i ukazywały cechy kobiece (biodra, piersi). Związane one były z kultem płodności oraz czczeniem bogini – opiekunki kobiet w okresie ciąży. Figurki te wykonywano przeważnie z kamienia, gliny lub kości. Stanowią one najstarsze na świecie dzieła sztuki. Stworzono je najprawdopodobniej na terenach Ukrainy lub Rosji. Najstarszymi z nich są: „Venus z Tan Tan” i Venus z Berekhat Ram”. W Polsce znaleziono tylko jedną taką figurkę (Wilczyce, 1999 r.). Według badań ma ona ok. 15 000 lat.

Spotkano się również z figurkami przedstawiającymi mężczyzn czy zwierzęta.

Innymi dziełami sztuki paleolitu były petroglify, czyli wyryte w skale rysunki. Stanowią one przedliterackie symbole związane z ówczesną kulturą i religią. Przenoszono w ten sposób świat tamtych plemion na naskalny, wyryty malunek. Te skalne ryty nie mają ani perspektywy (każdy obiekt przedstawiono oddzielnie), ani proporcji (np. zwierzęta mają różne wielkości). Najstarsze petroglify pochodzą z późnego, górnego paleolitu. Dziś można je ujrzeć np. na Newspaper Rock State Historic Monument (w południowym Utah w USA), w skandynawskim Häljesta (Västmanland w Szwecji) czy Bhimbetka w Indiach.

Po petroglifach zaczęto także stosować inne formy sztuki naskalnej, czyli piktogramy i ideogramy. Do tych malowideł skalnych używano już farb w postaci naturalnych barwników.

Istniała także tzw. sztuka ruchoma, czyli np. elementy stroju, ozdoby, broń, narzędzia bądź też wisiorki (z kłów). Służyła ona celom komunikacyjnym oraz dekoracyjnym. Ubiór i ozdoby ciała stanowiły powszechnie znany sposób sygnalizowania swojego pochodzenia lub też pozycji społecznej.

Sztuka paleolitu była wybuchem kreatywności naszych przodków, czyli Homo sapiens. Ówczesny człowiek nie tylko zdobył umiejętność posługiwania się najprostszymi narzędziami, ale je także zdobił. Od tej pory wraz z ewolucją naszych praprzodków ewoluowała także i sztuka.

Głównym postulatem tego ruchu był powrót do antycznych wzorców myślenia, prymat racjonalizmu. Taki właśnie duch powrotu do starożytności, towarzyszył rozwojowi sztuki renesansowej.

Sztuka renesansowa dzieli się na:

Architektura – przesunięcie ciężaru uwagi na człowieka zmniejszyło zapotrzebowanie na budowle sakralne stąd powstaje wiele rezydencji, budynków użyteczności publicznej czy pałaców, dużo mniej za to kościołów czy klasztorów. Projekty architektoniczne cechuje prostota, harmonia i czytelność. Występuje mnogość linii poziomych, co ma na celu pokazanie przywiązania do ziemi. Linie te tworzone są przez gzymsy, balustrady, schody. Nie oznacza to jednak rezygnowania z detali, te również się pojawiają i to nie tylko w formie naśladownictwa sztuki antycznej. Zrezygnowano z ostrych łuków i strzelistych wierz znanych z gotyku. Zastąpiono je półkolistymi formami i kopułami, które zdobiły teraz górne części budowli.

Malarstwo – w malarstwie triumfy święci akt, przywrócony do łask po średniowieczu. Tematyka religijna wciąż była popularna, ale zaczęły jej towarzyszyć sceny mitologiczne, co jest zapowiedzią baroku. Najistotniejszym, od strony technicznej, był wynalazek perspektywy geometrycznej, linearnej oraz powietrznej, dzięki którym obrazy nabrały głębi. Powrócił także pejzaż i to nie tylko jako samodzielny temat, ale także jako tło portretów czy aktów. Pochwała piękna ludzkiego ciała, większa ilość motywów roślinnych – to wszystko potwierdzało zwrot ku naturze.

Rzeźba – którą należy podzielić na tę towarzysząca budynkom i tę pozostającą niezależną, wykonywana była głównie z marmuru i brązu. W rzeźbie architektonicznej dominowały reliefy zdobiące fasady, portale czy głowice kolumn. Nowością była rozbudowana rzeźba nagrobkowa, którą zapoczątkował Donatello. W rzeźbie niezależnej popularnymi tematami są posągi dowódców wojski na koniach, motywy biblijne (Pieta), czy ludzkie ciało jako takie.

Zwrot w stroną starożytności, odwrócenie się od gotyku zaowocował niezwykłym bogactwem nowych pomysłów, ale był także podwaliną pod kolejny nurt sztuki. Nurt, który odwróci się właśnie od renesansu – barok.

Narodził się i panował głównie w Europie zachodniej i środkowej. Popularny zwłaszcza w Włoszech, Hiszpanii i Francji. Często kojarzony z sztuką sakralną, katolicką, stąd bywa nazywany „sztuką jezuicką”. Barok był odejściem od Odrodzenia w kierunku metafizycznego niepokoju. Zaburzał zasadę harmonii renesansowej na rzecz harmonii dialektycznej, syntezy przeciwieństw i ruchu.

Sztuka barokowa dzieli się na:

Architektura – w architekturze kojarzony jest najbardziej z kościołami i pałacami. Łączono w nich wszystkie dziedziny sztuki, nie tylko architekturę, ale także malarstwo, rzeźbę by stworzyć pełną przepychu i mocy całość. Dawało to wrażenie zwane „iluzjonizmem” dzięki któremu budowle wydawały się jeszcze wspanialsze niż były w rzeczywistości. Do najbardziej charakterystycznych elementów architektury barokowej należą niezwykle zdobne fasady, a oryginalne, nieregularne rzuty (owalne, podłużne, wieloboczne). Wtedy tez powstały pierwsze plany urbanistyczne wielkich europejskich miast, takich jak Londyn, Rzym czy Petersburg.

Rzeźba – w rzeźbie czerpano ze zdobyczy antycznych. Jednak do monumentalnych postaci, wykonanych najczęściej z marmuru, drewna lub brązu, dodawano niezwykle dynamiczne i ekspresyjne pozy. Często decydowano się na kompozycje wielopostaciowe i ustawiano je w układzie spiralnym, co jeszcze bardziej podkreślało ogrom i dramatyzm dzieła. Rzeźba stała się nieodłącznym elementem architektury, wypełniała kościoły. Zaczęto wykorzystywać grę świateł, malarskie tła, fontanny.

Malarstwo – także w malarstwie dominowała tematyka religijna wzbogacona o motywy mitologiczne, alegoryczne. Wieloosobowe sceny rodzajowe, bogate w światłocień znów posługiwały się „iluzjonizmem”. Twarze przedstawianych postaci wyrażały bardzo dobitnie emocje: ból, rozpacz, nadzieję. Każdy element znajdujący się na płótnie obarczony był symboliką. Nie tylko płótno, z resztą było pożywką dla barokowych malarzy, ale także sklepienia i ogromne ściany kościołów, pałaców czy klasztorów.

Barok, a właściwie jego odmiana, churrigueryzm, był także popularny w Rzeczpospolitej Obojga Narodów, gdzie trwał aż do końca XVIII wieku. Barok zatrzymał się jednak wraz z rozwojem myśli laickiej, która odrzuciła go jako przedstawiciela sztuki religijnej.